Księga Hioba

Zaliczana do ksiąg mądrościowych, opowiada dzieje Hioba, który prawdopodobnie był postacią historyczną. Jest pierwszą z ksiąg Starego Testamentu, która mówi o losie jednostki, a nie narodu. Kolejnym novum, jakie wprowadza, jest podejście do cierpienia, pokazuje bowiem cierpienie niezawinione. To absolutna rewolucja w myśleniu o cierpieniu, bo dotąd utożsamiano je z karą za grzechy, tymczasem w tej księdze mamy do czynienia z niewyobrażalnym bólem bogobojnego Hioba, którego nie było za co karać. Stracił on żonę, dzieci i majątek w wyniku próby, jakiej poddał go Bóg. Przyjaciele pocieszali Hioba w taki sposób, że trudno to było uznać za pomoc (uważali, że cierpienie to kara za grzech). Hiob się jednak nie ugiął, nie stracił wiary ani ufności do Boga, który po tej próbie ofiarował mu nowe szczęśliwe życie.

"Księga Hioba" do dziś żywo przemawia do wyobraźni człowieka. Może dlatego właśnie m.in. te księgę tłumaczył XX-wieczny noblista Czesław Miłosz. Także frazeologizmy: hiobowa wieść (wieść straszna, tragiczna) i przyjaciel Hioba (fałszywy przyjaciel), zawdzięczamy temu fragmentowi Starego Testamentu.

Pieśń nad Pieśniami

Najbardziej zmysłowa część "Starego Testamentu", o tematyce miłosnej, na pozór nie mówi nic o Bogu, lecz o uczuciach Oblubieńca i Oblubienicy. Według wielu chrześcijańskich interpretacji "Biblii" symbolizuje związek między Chrystusem a Kościołem. Tytuł tłumaczy się dosłownie z hebrajskiego "pieśń pieśni".

Księga Psalmów

Księga złożona z hebrajskich pieśni (hymnów) religijnych. Pierwotnie ich autorstwo przypisywano królowi Dawidowi, dziś wiadomo, że psalmy miały różnych autorów. Mają też różny charakter, np. pochwalny, dziękczynny, błagalny, patriotyczno-religijny, mądrościowy, wyróżnia się też psalmy królewskie.

Te utwory są wielkim osiągnięciem poetyckim. Łączy je modlitewny ton i zrytmizowana forma oraz występowanie paralelizmu: każdy werset dzieli się na dwie lub trzy cząstki,które odpowiadają sobie składniowo, rytmicznie i znaczeniowo (np. "Cóż jest człowiek, że pamiętasz o nim, syn człowieczy, że go nawiedzasz") lub łączą się na zasadzie odpowiedniości motywów. Niekiedy też w pierwszej części wersetu pojawia się pytanie, a w drugiej np. odpowiedź lub rozwinięcie myśli, np. "Owce i woły wszelkie, jak i zwierzęta polne".

Księga Wyjścia

Kontynuacja "Księgi Rodzaju", centralną postacią jest tu Mojżesz. Pamiętne sceny z tej księgi to m.in. objawienie się Mojżeszowi Boga w krzewie ognistym, wyjście Izraelitów z Egiptu, towarzyszące temu plagi egipskie, przejście Izraelitów przez Morze Czerwone, wędrówka przez pustynię do ziemi Kanaan, nadanie przez Boga Jahwe dekalogu, kult złotego cielca szerzący się wśród Izraelitów.

Księga Rodzaju

Pierwsza księga Starego Testamentu, mówiąca m.in. o stworzeniu świata i dziejach patriarchów: Abrahama, Izaaka, Józefa, Jakuba. W opisie stworzenia świata i człowieka wyeksponowano m.in. monoteizm (wiarę w jednego Boga-Stwórcę), w przeciwieństwie do mitologicznych opisów stworzenia z ich politeizmem.

Wstrząsające sceny w "Księdze Rodzaju" to grzech Adama i Ewy, wygnanie pierwszych ludzi z raju, konflikt braci Kaina i Abla, będący przyczyną zabicia Abla, doświadczenia ludzkości związane z karą za grzechy (klęska potopu, ocalenie Noego i jego bliskich w arce; motyw wieży Babel - pomieszanie języków ludziom wznoszącym budowlę będącą wyrazem ich pychy). Ważne w "Księdze Rodzaju" są także dzieje Abrahama, m.in. ofiarowanie Izaaka, historia o zburzeniu Sodomy i Gomory, wreszcie historie Jakuba i Józefa. Echa wszystkich tych opowieści znajdziemy w literaturze następnych wieków.

"Stowarzyszenie Umarłych Poetów" reż. Peter Weir

Film pokazujący, jak pewien znakomity nauczyciel zaraził swych uczniów miłością do literatury oraz dewizą epikurejczyków i Horacego "carpie diem", a tym samym spowodował niezłe zamieszanie w konserwatywnej szkole  i w życiu swoich wychowanków.

Opis fabuły

Jest jesień roku 1959. Do szkoły z ogromnymi tradycjami przybywa nowy nauczyciel języka angielskiego John Keating. Gromadka młodych uczniów Akademii Weltona trafia pod jego opiekę. Keating dobrze zna realia Weltona – jest absolwentem tej szacownej uczelni.Akademii przyświecają cztery złote zasady: Tradycja, Honor, Dyscyplina i Doskonałość, będące zarazem synonimem bezdusznego systemu edukacji.

Ekscentryczny profesor wnosi w szacowne mury ekskluzywnej uczelni ducha poezji, miłości życia i, co najważniejsze, niechętnie tu widzianą umiejętność samodzielnego myślenia. Zainspirowani przez niego chłopcy odnawiają tytułowe Stowarzyszenie Umarłych Poetów – sekretny związek, w którym odkrywają piękno zapomnianych utworów, a także prawo do marzeń, wolności i buntu. ZasadaCarpe diem – chwytaj dzień, chwytaj chwilę, zaczyna rządzić ich własnym życiem, zrywają z podwładną rolą potulnych dzieci swoich rodziców. Zaczynają realizować swoje marzenia, pragnienia. Neil zakochuje się w teatrze i pragnie zostać aktorem. Pomimo zakazu ze strony ojca występuje w sztuce Szekspira Sen nocy letniej. Gdy ojciec dowiaduje się o tym, zamierza usunąć go z Welton z myślą o zapisaniu go do Akademii Wojskowej. Neilowi sprawia to ból i tej samej nocy popełnia samobójstwo, by zachować swoją dojrzewającą tożsamość^[1].

Keating jest oskarżony przez dyrekcję szkoły o spowodowanie tragedii i zostaje wyrzucony z pracy. Jego uczniowie jednak na zawsze czują się odmienieni. Keating zawsze chciał, by go nazywano „Kapitanem” – ze względu na wiersz Walta Whitmana pt. O Captain! My Captain!. Tymi też słowami uczniowie żegnają swego niezwykłego nauczyciela.

W filmie pojawiają się fragmenty poezji takich twórców jak (obok Walta Whitmana): Alfred Tennyson, John Keats, George Gordon Byron, Abraham Cowley, Robert Herrick orazRobert Frost.

"Jej wysokość Afrodyta", reż. Woody Allen

świetna współczesna komedia amerykańskiego mistrza kina, żartobliwie nawiązująca do motywów i postaci antycznych, m.in. do motywu fatum, motywu chóru w tragedii greckiej, postaci bogów greckich. Chwila świetnej zabawy. Można spokojnie zaplanować jej obejrzenie na sobotni weekend bez poczucia krzywdy, ale i wyrzutów sumienia, pomiędzy maturalnymi powtórkami.

Opis fabuły

Dziennikarz sportowy Lenny za namową żony postanawia adoptować dziecko. Ich syn, Max okazuje się być tak inteligentny, że Lenny postanawia odnaleźć jego biologiczną matkę. Gdy ją odnajduje, okazuje się, że jest ona niezbyt inteligentną aktorką porno.

Autobiografizm w poezji na przykładzie utworów Horacego

Uwzględnij "Exegi monumentum", w którym "ja" liryczne można utożsamiać z poetą, pojawia się bowiem odwołania do życia i twórczości poety,np. w słowach "ja z nizin wyrosły".

Na maturze mogłoby pojawić się zestawienie z "Pieśnią XXIV" Jana Kochanowskiego.

Motyw nieśmiertelności poezji i poety, władzy poety nad czasem w świetle poezji Horacego i innych utworów

Weź pod uwagę wiersz Horacego "Wybudowałem pomnik trwalszy niż ze spiżu" i zestaw go z tzw. testamentami poetyckimi innych twórców.

Na maturze można zestawić wiersz rzymskiego poety z "Testamentem moim" Juliusza Słowackiego lub "Pieśnią XXIV" Jana Kochanowskiego. Jako utwór do interpretacji mógłby się pojawić np. wiersz Anny Kamieńskiej "Umrę cała" czy ironiczny "Nagrobek" Wisławy Szymborskiej. Także "radość pisania" Szymborskiej to wiersz, w którym mowa o stosunku poety do czasu i śmiertelności. Przy porównaniu warto wyeksponować optymizm i wiarę Horacego w nieśmiertelność poezji, podzieloną przez Jana Kochanowskiego czy nawet Juliusza Słowackiego lub Cypriana Kamila Norwida. Poeci współcześni, np. Wisława Szymborska w wierszu "Radość pisania", wskazują już na liczne ograniczenia rzekomo nieśmiertelnego poety. Wiersz Horacego rozpoczyna w literaturze swoistą paradę bardziej lub mniej poważnych testamentów poetyckich, takich jak "Testament mój" Juliusza Słowackiego, wiersze Cypriana Kamila Norwida, czy "Nagrobek" Wisławy Szymborskiej.

PIEŚNI HORACEGO

Tom Carmina (Pieśni) dla wielu przyszłych twórców stał się wzorcem gatunkowym. Zwłaszcza pieśni Jana Kochanowskiego były inspirowane tematyką, motywami i filozoficznym przesłaniem utworów Horacego.

Najbardziej znana pieśń (oda) Horacego z tego zbioru to "Wybudowałem pomnik trwalszy niż ze spiżu), czyli Oda XXX z Księgi III.

Podmiot liryczny można utożsamiać z postacią Horacego, w wierszu pojawia się bowiem motyw autobiograficzny - nawiązanie do pośledniego pochodzenia poety, który był synem wyzwoleńca, czyli dawnego niewolnika, stąd w tekście słowa "ja z nizin wyrosły". Pieśń podejmuje motyw poetyckiej sławy i nieśmiertelności poezji (określanej jako coś trwalszego niż pomnik ze spiżu). Choć poeta umrze, jego twórczość przetrwa i będzie swoistym gwarantem jego nieśmiertelności (stąd słynne słowa "nie wszystek umrę"). W finale pieśni pojawia się apostrofa do muzy Melpomeny z prośbą o uwieńczenie poety laurem - symbolem chwały.

W innych pieśniach Horacego pojawiają się echa filozofii greckiej, epikureizmu i stoicyzmu. Poeta sformułował podpowiedzi, jak żyć, czerpiąc z obu systemów filozoficznych. Głosił zasadę "złotego środka", czyli zachowania umiaru oraz zadowolenia z tego, co ma.

W Odzie XI Księgi I pojawia się natomiast słynne zdanie "carpie diem" - "rwij (chwytaj) dzień", "korzystaj z dnia" - wzywające do korzystania z życia, czerpania z każdej chwili.

Ponadto Horacy jest twórcą satyr, jedynego gatunku, który powstał w epoce rzymskiej, oraz listów poetyckich.

Naruszenie tabu, złamanie zakazów i nakazów społecznych na przykładzie "Króla Edypa"

Zauważ, że tabu, które złamał Edyp, to kazirodztwo (w jego przypadku nastąpił związek, a nawet ślub z matką oraz spłodzenie z nią czwórki dzieci),  tytułowy bohater tragedii Sofoklesa złamał też zakaz ojcobójstwa. Należy wyeksponować to, że przekroczył tabu nieświadomie, a cały czas pragnął pozostawać wierny bogom i ich nakazom, które przekładały się na nakazy społeczne.

Na maturze na poziomie podstawowym można sobie wyobrazić porównanie "Króla Edypa" z innymi tekstami mówiącymi o łamaniu moralnych zakazów. Wiele współczesnych utworów pokazuje świadome łamanie tabu, np. w "Lolicie" Władimira Nabokowa targany namiętnością bohater przyznaje sobie prawo do romansu z nieletnią dziewczynką, w dodatku córką życiowej partnerki.

Kreacja bohaterki samobójczyni na przykładzie Jokasty

Można sobie wyobrazić np. zestawienie Jokasty z Antygoną, Ofelią, niedoszłym samobójcą Kordianem lub z Werterem albo omówienie kreacji samobójczyni tyllko na podstawie postaci Jokasty. Bohaterka mogłaby też być zestawiona z postaciami współczesnych bohaterów (np. sztuk brutalistów) niewidzących sensu życia.

Warto wyeksponować fakt, że Jokasta popełnia samobójstwo, gdyż ma ogromne poczucie winy z powodu nieświadomego złamania tabu (poślubiła syna, nie wiedząc, że jest on jej dzieckiem). Bohaterka nie widzi możliwości dalszego życia ze świadomością win, które popełnili razem z Edypem. Tymczasem bohaterki sztuk brutalistów nie widzą na ogól sensu życia w ogóle, są zafascynowane ideą samobójstwa. Werter i Gustaw z IV części "Dziadów" popełniają samobójstwo zz miłości, podobnie jak Ofelia, która w dodatku, zdezorientowana zachowaniem ukochanego Hamleta, popada w obłęd.

Edyp jako zbrodniarz

Na maturze można wykorzystać zestawienie Edypa z Makbetem czy Raskolnikowem. Eksponujmy fakt, że Edyp popełnił swoje zbrodnie nieświadomie, co więcej - poznawszy swój przyszły los poprzez wyrocznię, czynił wszystko, by nie popełnić ojcobójstwa ani kazirodztwa, a jednak fatum doprowadziło go do tych zbrodni. O ile więc w przypadku Edypa zadecydował głównie zbieg okoliczności, jak powiedzielibyśmy dziś, czy też jak chcieli starożytni - los, fatum, przed którym nikt nie może uciec (nie byli w stanie sprzeciwić mu się nawet bogowie), o tyle w prrzypadku Makbeta czy Raskolnikowa na zbrodnie miała wpływ świadoma decyzja - błędna, ale świadoma. Makbeta zgubiły podszepty żony i czarownic, własne ambicje i żądza władzy, Raskolnikowa z kolei pycha i przekonanie, że może sam tworzyć własną moralność, do czego jako człowiek nie miał prawa.

Edyp jako bohater tragiczny

Kategoria tragizmu może pojawić się na maturze w odniesieniu do samego Edypa, możliwe jest także pokazanie go w zestawieniu z innym bohaterem naznaczonym tragizmem (takim jak Kordian czy Makbet). Analizując źródła tragizmu antycznego bohatera, eksponujemy znaczenie wyroków fatum, winę tragiczną, zbłądzenie, którego bohater dopuścił się nieświadomie (wybrał źle, nie mając wglądu w całą sytuację). Analizując tragizm Makbeta, podkreśl, że polega on na czym innym - ten bohater wybrał świadomie, ale uległ własnej słabości i dokonał zlego wyboru, czego skutkiem było niemoralne postępowanie, seria zbrodni. Tragedia Kordiana wynika z kolei także z jego osobowości, nacechowanej zarazem słabością i wybujałym indywidualizmem, przekonania o wyjątkowej misji, którą ma wypełnić, a do której nie jest zdolny, a także ze szczególnej sytuacji jego narodu.

"Król Edyp" Sofoklesa

Dramat osnuty, podobnie jak "Antygona", na motywach tebańskich mitów o rodzie Labdakidów Akcja dramatu zaczyna się w momencie, gdy Tebami rządzi Edyp wraz z małżonką Jokastą. W mieście panuje zaraza. Król, usiłując poznać jej przyczynę, stopniowo odkrywa straszliwą prawdę o swoim życiu, której dotąd nie był świadomy. W toku akcji okazuje się, że przyczyną zarazy jest niewykrycie sprawcy śmierci poprzedniego władcy Lajosa i bezkarne życie zabójcy w Tebach. Jak po nitce do kłębka Edyp do straszliwej prawdy, że to on jest zabójcą poprzedniego władcy,w dodatku nieświadomym ojcobójcą i kazirodcą - Lajos był bowiem jego ojcem, a matką Jokasta. Jak to możliwe? Ludzie, których Edyp brał za rodziców, władcy Koryntu Polybos i Meropa, przygarnęli go jako niemowlę i wychowali, o czym Edyp nie wiedział. Edyp miał być z woli prawdziwych rodziców zostawiony w lesie na pastwę dzikich zwierząt, gdyż władcy Teb znali dzięki wyroczni straszliwą prawdę o przyszłości dziecka - miało zostać ojcobójcą i kazirodcą, woleli je zatem zgładzić. Nad niemowlęciem ulitowali się jednak pasterz i sługa. Kiedy Edyp dorósł, również poznał przepowiednię wyroczni i nie chcąc dopuścić, by spełniło się straszliwe proroctwo, opuścił dom przybranych rodziców. Sądził, że uniknie podwójnej zbrodni, tymczasem uciekając od ludzi, których uważał za rodziców, i wędrując do Teb, zabił w przypadkowej potyczce Lajosa, swojego prawdziwego ojca.

Nie rozumiejąc podejrzeń o zabójstwo, Edyp początkowo obwinia o spisek współrządzącego brata Jokasty, Kreona, a także wróżbitę Tyrezjasza, który też sugeruje mu prawdę. Gdy wszystkie zeznania wskazują na niekorzyść Edypa, Jokasta odbiera sobie życie, a Edyp okalecza się - zostaje ślepcem, i udaje się na dobrowolne wygnanie. Rządy obejmuje Kreon, któremu ślepiec powierza opiekę nad córkami.